राष्ट्र सेवा दलाचे माजी अध्यक्ष पन्नालाल सुराणा यांचे निधन
- by Yogesh Bandagale
- December 03, 2025
- 72 views
चिपळूण: समाजवादी चळवळीचे प्रखर पुरस्कर्ते, तत्त्वनिष्ठ कार्यकर्ते आणि राष्ट्र सेवा दलाचे माजी अध्यक्ष पन्नालाल सुराणा हे महाराष्ट्रातील सामाजिक-राजकीय इतिहासातील एक महत्त्वाचे नाव आहे. त्यांचे संपूर्ण आयुष्य हे लोकशाही मूल्यांची जपणूक, सामाजिक न्यायाची चळवळ आणि राष्ट्रसेवेची अखंड साधना या त्रिसूत्रीवर आधारलेले आहे. न्याय, समता, स्वातंत्र्य आणि मानवतेवरील त्यांची श्रद्धा ही त्यांच्या प्रत्येक कृतीतून प्रकट होत राहिली.
स्वातंत्र्योत्तर भारतात समाजवादी विचारांची मुळे खोलवर रुजवण्यात पन्नालाल सुराणा यांनी मोठा वाटा उचलला. डॉ. राममनोहर लोहिया यांच्या विचारांचा प्रभाव त्यांच्या प्रवासावर स्पष्टपणे दिसून येतो. राजकारणाकडे त्यांनी केवळ सत्तेच्या दृष्टीने न पाहता, ते सामाजिक परिवर्तनाचे आणि नागरिकशक्ती उभारणीचे माध्यम म्हणून पाहिले. समाजातील वंचित, शोषित व मागास घटकांना आवाज देणे ही त्यांची पहिली बांधिलकी होती. त्यांनी राजकीय भाषणांपेक्षा प्रत्यक्ष कृतीवर भर दिला आणि संघटन उभारणी हीच दीर्घकालीन बदलाची किल्ली मानली. आणीबाणीच्या काळातही त्यांनी मोलाची कामगिरी बजावली.
राष्ट्र सेवा दलाच्या माध्यमातून युवा शक्तीला लोकशाही मूल्यांचे आणि सामूहिक शिस्तीचे शिक्षण देणे हे त्यांचे एक महत्त्वाचे योगदान आहे. राष्ट्र सेवा दलाच्या सांस्कृतिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक प्रशिक्षण शिबिरांमधून त्यांनी अनेक कार्यकर्त्यांना समाजकारणाची नवी दृष्टी दिली. दलाच्या कार्यक्रमांतून स्वच्छता, पर्यावरण संरक्षण, आपत्ती व्यवस्थापन, लोकशाही साक्षरता आणि राष्ट्रीय एकता या विषयांवर त्यांनी सातत्याने काम केले. त्यांचे नेतृत्व सदैव विनम्र, संवादप्रिय आणि प्रेरणादायी राहिले. सामूहिक प्रयत्नांवर, सहकार्यावर आणि विचारांतील भिन्नतेचा आदर करण्यावर त्यांनी अपार भर दिला. किल्लारी भूकंपानंतर आपलं घरच्या माध्यमातून त्यांनी निराधार बालकांसाठी केलेले काम मोठे आहे.
मानवी हक्क, धार्मिक-जातीय सौहार्द आणि संविधानिक मूल्यांच्या संरक्षणासाठी त्यांनी आयुष्यभर लढा दिला. सामाजिक विषमता कमी करण्यासाठी विविध संघटनांबरोबर काम करताना त्यांनी संघर्षाला तत्त्वनिष्ठतेची चौकट दिली. खर्या अर्थाने ते लोकशाहीचे जपणूकदार होते. मतभेद असले तरी शत्रुत्व नव्हे, तर संवाद हा राजकारणाचा पाया असावा, अशी त्यांची धारणा होती. म्हणूनच ते कट्टरतेपासून दूर आणि विवेकवादी भूमिकांचे समर्थक होते.
लेखन, व्याख्याने, चळवळी आणि संघटन या साऱ्यांतून पन्नालाल सुराणा यांनी तरुण पिढीला समाजवादी मूल्यांच्या दिशेने प्रेरित केले. देशातील बदलत्या राजकीय वातावरणातही ते तत्त्वनिष्ठ समाजवादी राहिले — लढाऊ पण संयत, कठोर पण मानवतावादी. आमूलाग्र बदलासाठी आवश्यक असलेली दीर्घकालीन कार्यपद्धती, लोकांवरील विश्वास आणि नैतिकता यांचा आदर्श त्यांच्या जीवनातून दिसतो. पत्रलेखनातून देशभरातील कार्यकर्त्यांशी एक वेगळाच ऋणानुबंध निर्माण केला होता.
आज समाजात वाढत चाललेल्या विभाजनकारी विचारांच्या काळात सुराणा यांचे कार्य अधिक महत्वाचे भासते. त्यांची परंपरा ही केवळ एका व्यक्तीची नव्हे, तर लोकशाहीप्रेमी भारताची परंपरा आहे. त्यांच्या कार्याची समग्र उजळणी केल्यास समजते की — समाजवादी चळवळीचा कणा म्हणजे तत्त्वनिष्ठ संघर्ष, मानवी मूल्यांवरील आस्था आणि लोकशाहीचे संरक्षण, आणि पन्नालाल सुराणा यांनी हे तिन्ही मूल्य आयुष्यभर जपले. 2 डिसेंबर रोजी मध्यरात्री वयाच्या 93व्या वर्षी वृद्धापकाळाने निधन झाले. त्यांनी मरणोपरांत देहदानाचा निर्णय घेतला होता, त्यानुसार सिव्हिल मेडिकल कॉलेज , सोलापूर येथे देहदान करण्यात आले.
